Na zicher niy wiecie, ale żech się przekludzioł i mom nowo chałupa we Katowicach. I skuli tego, prziszło mi do łba, że terozki byda godać po ślunsku. Pierwyj naszkryflom cosik ło Maryjce Goeppert-Mayer, kero była rodowitom Ślunzaczkom i je drugom dziołchom we świecie co erbła Nobelprajsa ze fizyki.


Samo erb­nię­cie Nobel­prajsa niy boło ani we połowie take eks­cy­tu­junce kej samo robota.

Maryja Goeppert-Mayer

Maryja za bajtla

Los zechcioł, że we XX-wiycznej nauce ino dwie kobity dostoły Nobla ze fizyki (dziepro w zeszłym roku do tygo zocnego grona dojszła Donna Stric­kland) i łobie przyj­szły na świat akurat na terynie bydoncym czynścią dzi­siej­szej Polski. Pirszo, to rzycz jasna urodzono we War­sza­wie Maryja Skło­dow­sko-Curie. Drugo zaś to jej mniyj znano immiyn­niczka – Maryja Goeppert-Mayer.

Prziszła uczono, uro­dzioła sie na nie­miyc­kim Ślunsku, przy dzi­siyj­szyj ulicy Młyń­skiej we Kato­wi­cach. Pocho­dzioła z familiji tak inty­li­gync­kiej jak się ino do, a to zaś fest zaważiło na jej przyj­szło­ści. Jej przodki byli pirszo klasa elita naukowa tygo rygionu. Pra­dzio­dek Heniek był znonym pro­fy­so­rym Uni­wyr­sy­tetu Wro­cław­skiego, kaj zajmowoł się bota­ni­kom (czyli badoł kwiotki), pale­obo­ta­ni­kom (czyli badoł tyż kwiotki kerych już niy mo) i pale­on­to­lo­giom (a to znaczy, że łoprócz kwiotków kerych niy mo badoł wszyjst­kie inne ska­mie­liny). Niy ma co, chop mioł łeb niy łod parady. Kej mioł 31 lat zostoł kiy­row­ni­kiem we swojyj katydrze, a zaroz potym we Łogro­dzie Bota­nicz­nym we Wro­cła­wiu. Należoł do pio­niy­rów pale­obo­ta­niki, kero1 jako dzie­dzina naukowo dziepro racz­ko­wała. Cika­wostka: to właśnie profysor Heniek Goeppert był pirszym chopem co wylozł z hipo­ty­zom – co do kerej dziś żodyn niy mo wunt­pli­wo­ści, ŻODYN – że wungiel kamienny powstoł ze złogów obumar­łych milijony lat tymu kwiotków. Jego syn i opa2 Maryji, tyż Heniek, skończoł studia praw­niy­cze i zostoł pro­mi­nynt­nym urzynd­ni­kiem w dypar­ta­myn­cie szkol­nic­twa wyższego we Berlinie. Zaś jego potomek, Fridek, polozł barzij3 w ślody piyr­szego Heńka i woloł kwiotki łod para­gra­fów. Tako zaś wyjechoł na studia do Wro­cła­wia i Heidel­berga kaj skończoł medycyna i pracowoł potym we Kato­wi­cach jako inspek­tor sani­tarny i pediatra. Dlo miasta sie wiylce przy­słu­żoł we 1905 roku. Wtedy szolała tam łogromno epidemio zapa­ly­nio łopon mózgo­wych, kero zaata­ko­wała wiela nie­win­nych niy­bo­żą­tek. To tam, we stolicy Górnygo Ślunska, Fryderyk poznoł swojo baba, Maryjo Wolff. Łona tyż pocho­dzioła ze pro­fy­sor­skiej familiji. Mioł z nią ino jednego bajtlika4 – Maryjka.

Z kuńcem XIX wiyku dziołchy ni mioły lekko. Jak ino ambit­niyj­szo frela wylezła zza winkla to jej wszyjscy ciepali kłody pod szłapy. Toć5 Maryjo w tyj kwestii sie darziło6, bo mogła polygać na swoim fatrze i swojej mutrze. Ba! Nikt by tam niy śmioł myśleć inoczyj jak wspieroć dziołcha w jej dąży­niach. Może to bezto7, że bydąc jedy­naczką to na niyj legnął łobo­wią­zyk zacho­wa­nio tra­dy­cyji. Jyszcze jako bajtlik kil­ku­lytni mioła pirszo wielgo rajza8 ze Ślunska do Getyngi. Tam jej fater dostoł robota na katydrze pedia­trii i mioł pro­wa­dzić Klinika Pedia­tryczno. Tam­kej­sik, Maryjka, co to nauki pobie­rała w jednyj z noj­lep­szych uczylni na świecie, zdobyła wykształ­ce­nie. Matura zdoła jako jedno z piynciu ino szko­lo­rzy z cołkij klasy. Dostała toć noj­lep­szy wynik.  

Baba na uniwersytecie

Bez swoje fest dobre stopnie, Maryjo w 1924 pojszła na studia we miyj­sco­wym uni­wyr­sy­te­cie, jako jedno z niewiela frelów. Po kiego grziba młodo frelka wziyła się za abs­trak­cyjno i ciynszko fizyka? Mogły ku tymu być dwa powody. Pirszy, to że Getynga to było ówczysne cyntrum świa­to­wyj fizyki i mate­ma­tyki. Prystiż! Były tam takie asy co Hermann Min­kow­ski, Bernhard Riemann, John von Neumann, Emmy Noether, Werner Heisen­berg, David Hilbert abo Max Born. Drugie to być może dwóch łostot­nich chopów maczało we wszyst­kim paluchy. Trzimali łoni sztama ze Goep­per­tami i ganc9 dobrze wiy­dzieli, że Maryjo to łebsko bestyjo, bezto mogli ją kabacić na nauki ścisłe. Noj­win­cyj do godania mioł tukej Max Born, kery tyż ze Ślunska (ściślyj ze Wro­cła­wia) wyjechoł i pomagoł młodej dziołszce w łod­kry­wa­niu swyj naukowyj ściyżki. Łon to wpro­wa­dzoł Maryjo w tajniki mecha­niki kwan­to­wyj i tyż patro­no­woł jyj dok­tor­skiej robocie o pobu­dza­niu czonstyk ele­men­tar­nych przez absorb­cja fotonów.

Dziołcha mioła fuksa, że jyj mentor mioł już wtedy zoca10 we naukowym świotku i boł uznonym auto­ry­te­tym w materyji fizyki mikro­świata. On mioł pedzieć no jednyj kon­fy­ryn­cji: “Koniec fizyki, kero znomy, nastonie za szyjść misiency”. I chop sie niy pomyloł! Som stworzył jedno z noj­waż­niej­szych równoń mecha­niki kwan­to­wyj, bezco doł podstawa do zro­zu­miy­nia funkcyji falowyj opisanej bez Heisen­berga i Schro­edin­gera. (Godajom, ży kej młodszy Heisen­berg dostoł Nobel­prajsa11, szkrif­nął12 list do Borna i tam go pocie­szoł. Wro­cła­wiok musioł czekać do 1954 na swojo nagroda).  

Emigracjo i drugo wojna śwjatowo

A Maryjka chajt­nyła się z chy­mi­kiem ze Ameryki, Joe Mayerem. Mioła tyż swój naukowy dybiut. Dyć13 pisała do lygen­dar­nygo Annalen der Physik. I choć fest dobrze sie jyj powo­dziło, myśloła coby wyjechoć do łoj­czy­zny swojygo chopa. Było to wiela dziwne, dyć niy­mieccy uczeni emi­gro­wali raczyj po tym, kej naziści stonyli na czyle Rajchu14. Wtedy sie zoczli wszyjscy boć, bo to był poczon­tyk tych łokrop­nych pogromów Żydków, a jak ktoś mioł niy po drodze ze władzom, to tyż musioł trzunść portkami ze strachu. May­ero­wie znocznie wczyśnij spa­ko­wali bambetle15, bo miyli dość, kej na Storym Kon­ty­nyn­cie durś16 babom niy­chynt­nie dawano miyjsce na uczylni a wiela chopów ryczało, że baba to mo siydzieć ino w kuchni i nie może z niej wylyźć.

Maria Goeppert-Mayer w Los Alamos

Ale w Ameryce niy było wcale lepiyj, co tyż Maryja dzi­wo­wało. Dziołcha szukała fest roboty, ale nikej nie mogła znojźć, bo ni dość, że boła babom, to jyszcze auslyn­de­rem17 i to boło za wiela. I tyroz zasko­czy­nie! Bo kery Adik Hitler doszydł do władzy we 1933 roku, do Stanów przy­leźli sam naukowcy, kerym rządy tego pierona boły szpetne. Między niemi byli Enrico Fermi i Max Born co to znoli Maria. Chopy te pomogły jyj znojźć robota, a to roz­po­wia­doli, że to je niezło babka i w nauce sie cołkim wyróżnio.  Tako to w kuńcu Mayerowa erbła fucha we Insty­tu­cie Fizyki Teo­re­tycz­nej przi Uni­wer­sy­te­cie Hopkinsa. Tam zaś prze­ło­żo­nym był Karl Herzfel, rodym z Wiednia. I zaś, rok 1939 był fest ważny nie ino dlo świota i polityki, ale dlo kariery Marii tyż. Kiej pier­dy­kła drugo wojna światowo, to we Waszyng­to­nie, na kon­fy­ren­cji, na keryj beli tyż May­ero­wie, wszyjscy usły­szyli ło doświad­czy­niu Otto Hahna i Fritza Stras­smanna. Oba Nie­miaszki odwaleli tako akcja, że sie kożdy chytoł za głowa, bo takie to beło niy­moż­liwe – chopy roz­sz­cze­pili uran! Strzy­lali w ciynsz­kie i niy­sta­bilne jądro neu­tro­nami i w kuńcu jądro niy strzi­mało i podzie­loło się na lżyjsze jądra baru. Z tygo zaś beło tela mocy, tela enyrgii, że ino trza beło czekać, kej z tygo w końcu zrobią bomba atomowo do roz­dup­ca­nia wszyjst­kiego co się do. Ame­ry­ka­nery zaś ni mogli na to czykać i tyż zabroli sie do fest roboty. Tak powstoł Program Man­hat­tan, do kerego wzieli wiela auslyn­de­rów ze Getyngi, w tym Maria Goeppert-Mayer, jako jedno z garstki frelów. Pojszła do ekipy Harolda Ureya (on to badoł poczuntki życia mindzy innemi). Tutej siedli nad pro­bly­mym tech­no­lo­gii roz­dziy­le­nia izotopu Uranu U235. Naukowcy niy mieli podziału na szychty, ani sztyw­nych godzin – łod­by­wało sie to poza zwykłemi ich zoda­niami. Niystety grupie sie ni udało, pomyślno podział zrobioł inny zespół. W kożdym razie, dlo Marii był to cynny czos i skut­ko­woł szli­fo­wa­niym teorii, dolszym jej rozwojym naukowym, a także zyskoła silno pozycja miyndzy innemi fizykami.

Cebulowo Madonna z Noblem

Po tym kej sie z bombami ciepli Jankesi na Hiro­szima i Nagasaki, wiela uczonych musiało zakryć żdżadła18 w domach, bo niy mogli patrzyć na własno gymba. Tako to dla nich było gańba19, że sie do tyj trogedii przi­ło­rzili. Maria tyż już potym ni chcioła sie anga­żo­wać we wojskowe intyresy i projekty. Chyba jako pokuta zaczła głośno godać, by atomu ni używać do wojaczki, za to lepiyj wyko­rzi­stać go pokojowo. Przi­nio­sła się dyć do ganz nowyj placówki – Insty­tutu Badań Nukle­ar­nych we Chicago. We swoich bado­niach skupioła sie na jądrze atomowym, zaś naj­ba­rzij zaj­mo­wały jom liczby magiczne. Niych wom sie tu ni zdo, że chodzi ło jakieś hokus-pokus ze Hogwartu czi innyj akademii ze heksami20 ino o roz­miysz­cze­nie i zacho­wa­nie czunstek we samym jundrze atomowym.

Model powłokowy jądra atomu

Tako to zrodzioł sie zamysł modylu powło­ko­wego, kej dopiysz­czony tyż ze Hansym Jensenem ze Heidel­bergu boł noj­ly­piej opi­su­ją­cym budowa i struk­tura jundra atomu. Łobrozek tyn przi­po­mi­noł niekerym cwibla21, bezco Maria erbła przy­do­mek Cebu­lo­wyj Madonny (i to je kolyjny, niy­spo­dzie­wany polski akcynt). Bez ta atomowo cwibla Mayerowa dodryp­tała do Nobel­prajsa we 1963 roku. Beło to równo szy­ść­dzi­siont lat po Marii Skło­dow­skiej-Curie. Fest wyda­rze­nie i warto znoć!

Pamiynć

Nistety, Maryja jakoś sie niy zapisoła we pamiynci Ślun­zo­ków fest mocno – miysz­koń­ców terynu przi­łon­czo­nygo po wojnie do Polski. Kojtła22 we San Diego, we 1972 roku. To Ame­ry­ka­nery lepiyj zapa­miyn­tali Mayerowo, a tam kej przij­szła na świot wiela o niyj nowet nie słyszało, co je stroszne.  Ja! Ktoś by się znalozł i pedzioł: “dyć ta dziołszka się ino we Kato­wi­cach uro­dzioła, a zarozki po tym wyje­choła z familijo do Rajchu”. W tym je ino garstka prowdy, bo trza wiydzieć dwie rzeczy. Pierwyj to to, że Maryja wiela zawdziyn­czała swymu wycho­wa­niu, kere łotrzi­mała bydonc bajtlem ze inte­lek­tu­al­nyj elity Górnygo Ślunska, a to ni je bez zna­czy­nio. No i frela durś pamiyn­toła o swoich korzy­niach i cołe życie wspirała ślunskie fundacje.

Maria Goeppert-Mayer w Katowicach

We polskij świa­do­mo­ści Maryja Goeppert-Mayer trudno je dosko­czić do Skło­dow­skiej-Curie, ale Ślunzoki i kato­wi­cza­nie powinni ta mondro babka kojarzić i znoć. Jyj sylwetka zrysztom wito kożdygo, kto przełazi bez okolice Rek­to­ratu Uni­wyr­sy­tetu Ślun­skiego (dziwaj zdjyncie), a i jedno ulico we Kato­wi­cach nosi nazwa po tyj uczonyj. Zaś w centrum, na budynku Mijskij Biblio­tyki Publicz­nej wisi tablica, kero głosi, że w tym miyjscu na świot przij­szła Noblistka.

Słowniczek dla goroli: 1która, 2dziadek, 3bardziej, 4dziecko, 5oczywiście, 6szczęściło/udało, 7dlatego, 8podróż, 9bardzo, 10szacunek, 11Nagroda Nobla, 12napisał, 13przecież, 14Rzesza/Niemcy, 15graty, 16wciąż, 17cudzoziemiec, 18lustro, 19wstyd/hańba, 20czarownica, 21cebula, 22odeszła z tego padołu.
Culaga:
P. Greiner, Nobliści z Górnego Śląska, Wrocław 1999;
P. Greiner, A gdyby to w Katowicach urodziła się Maria Skłodowska-Curie?, “Gazeta Wyborcza”, nr 182, 23 VI 2006;
A. K. Wróblewski, Historia fizyki. Od czasów najdawniejszych do współczesności, Warszawa 2006;
J. Kubowski, Historia bomby atomowej. Stany Zjednoczone – Rzesza Niemiecka – Związek Radziecki, Warszawa 2014;
S. Mrówczyński, Jądrowa menażeria, “Wiedza i Życie” nr 4/1997.

Dla tych, którzy nie zauwa­żyli: niniej­szy tekst powstał jako rodzaj żartu z okazji prima aprilis. Jednak w związku z tym, że sporo osób nie potra­fiło prze­drzeć się przez ślunską godkę, posta­no­wi­łem dodać również pol­sko­ję­zyczny pier­wo­wzór.

Maria jako dziecko

Los chciał, że w dziejach XX-wiecznej nauki tylko dwie kobiety miały zaszczyt dostąpić Nagrody Nobla z fizyki (dopiero w 2018 roku do tego sza­cow­nego grona dołą­czyła Donna Stric­kland), i obie urodziły się akurat na tery­to­rium nale­żą­cym do współ­cze­snej Polski. Pierwsza to rzecz jasna urodzona w War­sza­wie Maria Skło­dow­ska. Druga to jej mniej znana imien­niczka – Maria Goeppert-Mayer.

Przyszła uczona przyszła na świat na nie­miec­kim Śląsku, przy ulicy Młyń­skiej w Kato­wi­cach. Pocho­dziła z rodziny tak inte­li­genc­kiej jak to tylko możliwe, co silnie wpłynęło na jej przy­szłość. Jej przod­ko­wie stali na szczycie elity naukowej regionu. Pra­dzia­dek Henryk był znanym pro­fe­so­rem Uni­wer­sy­tetu Wro­cław­skiego, gdzie zajmował się botaniką, pla­eobo­ta­niką i pale­on­to­lo­gią. Postać warta uwagi. W wieku zaledwie 31 lat objął kie­row­nic­two w swojej katedrze, a niedługo później w Ogrodzie Bota­nicz­nym we Wro­cła­wiu. Należał do pio­nie­rów pale­obo­ta­niki, która jako dzie­dzina naukowa dopiero racz­ko­wała. Cie­ka­wostka: to właśnie prof. Goeppert jako pierwszy wysunął hipotezę – co do której dziś już nikt nie ma wąt­pli­wo­ści – że węgiel kamienny powstał ze złogów obumar­łych przed milio­nami lat roślin. Jego syn i dziadek Marii, również Henryk, ukończył studia praw­ni­cze i pracował jako pro­mi­nentny urzędnik w depar­ta­men­cie szkol­nic­twa wyższego w Berlinie. Z kolei jego potomek Fryderyk, powrócił do korzeni i nauk bliż­szych naturze. Stu­diu­jąc we Wro­cła­wiu i Heidel­bergu ukończył medycynę, po czym znalazł pracę w Kato­wi­cach jako inspek­tor sani­tarny i pediatra. Bardzo zasłużył się miastu w 1905 roku, podczas wielkiej epidemii zapa­le­nia opon mózgo­wych, jaka dotknęła setki dzieci. Tam Fridek poznał swoją żonę, Marię Wolff, również pocho­dzącą z rodziny pro­fe­sor­skiej, z którą miał jedno dziecko.

Schyłek XIX stulecia nie roz­piesz­czał kobiet pra­gną­cych zgłębiać tajniki wszech­świata. Jednak Maria miała to szczę­ście, że mogła liczyć na pełne poparcie naj­bliż­szych. Ba. Ani przez chwilę nie zakła­dano, że mogłoby stać się inaczej. Być może to dlatego, że to w rękach jedy­naczki spo­czy­wała szansa na zacho­wa­nie rodzin­nych tradycji. W każdym razie, już jako kil­ku­let­nia dziew­czynka trafiła ze Śląska do Getyngi, gdzie jej ojciec otrzymał intratną pro­po­zy­cję objęcia katedry pedia­trii oraz pro­wa­dze­nia tam­tej­szej Kliniki Pedia­trycz­nej. Tam, w cieniu jednej z naj­lep­szych uczelni na świecie, Maria z suk­ce­sami zdo­by­wała wykształ­ce­nie. Egzamin matu­ralny zdała jako jedna z zaledwie pięciu osób ze swojej klasy, uzy­sku­jąc naj­lep­szy wynik.

Baba na uniwersytecie

Dzięki wybitnym ocenom, w 1924 roku Maria roz­po­częła studia na miej­sco­wym uni­wer­sy­te­cie – natu­ral­nie jako jedna z nie­licz­nych kobiet. Warto zazna­czyć, że pełnie praw na nie­miec­kich uczel­niach, płeć piękna uzyskała nie­spełna dwie dekady wcze­śniej. Dlaczego Młoda dziew­czyna wybrała akurat abs­trak­cyjną i trudną fizykę? Wydaje się, że istniały ku temu dwa powody. Po pierwsze, Getynga sta­no­wiła ówcze­śnie światową stolicę fizyki i mate­ma­tyki. Tam­tej­sze mury gościły takie tuzy jak Hermanna Min­kow­skiego, Bern­harda Riemanna, Johna von Neumanna, Emmy Noether, Wernera Heisen­berga, Davida Hilberta, czy Maxa Borna. Po drugie, wpływ mogli mieć dwaj ostatni panowie, którzy pry­wat­nie przy­jaź­nili się z Goep­per­tami i dosko­nale znając poten­cjał Marii, mogli ją prze­ko­ny­wać do obrania kursu na nauki ścisłe. Szcze­gólne zna­cze­nie miał tu Born, który również wyemi­gro­wał ze Śląska (kon­kret­niej z Wro­cła­wia) i przez długi czas pozo­sta­wał naukowym prze­wod­ni­kiem młodej uczonej. To właśnie Born pchnął Marię w stronę nabie­ra­ją­cej wtedy kształ­tów mecha­niki kwan­to­wej i patro­no­wał jej pracy dok­tor­skiej na temat pobu­dza­nia cząstek ele­men­tar­nych przez absorp­cję fotonów.

Dziew­czyna miała tu wielkie szczę­ście, bowiem jej mentor już wtedy uważany był za jednego z naj­więk­szych auto­ry­te­tów w dzie­dzi­nie fizyki mikro­świata. To on podczas jednej z kon­fe­ren­cji miał rzec: “Koniec fizyki jaką znamy, nastąpi za sześć miesięcy”. I miał rację. Wkrótce oso­bi­ście ukuł jedno z fun­da­men­tal­nych równań mecha­niki kwan­to­wej, kładąc pod­wa­liny pod zro­zu­mie­nie opi­sy­wa­nej przez Heisen­berga i Schro­edin­gera funkcji falowej. (Podobno gdy młodszy Heisen­berg otrzymał Nobla, napisał do Borna list pocie­sza­jący. Wro­cła­wiak musiał poczekać na swoje wyróż­nie­nie do 1954 roku).

Na emigracji

Tym­cza­sem Maria wzięła ślub z prze­by­wa­ją­cym na sty­pen­dium ame­ry­kań­skim che­mi­kiem Joe Mayerem i zali­czyła naukowy debiut, publi­ku­jąc w legen­dar­nym Annalen der Physik”. Mimo, że szło jej dość dobrze, poważnie roz­wa­żała wyjazd do ojczyzny męża. Był to wyjątek, gdyż zde­cy­do­wana więk­szość nie­miec­kich uczonych opusz­czała swój kraj dopiero po dojściu nazistów do władzy, w obawie przed anty­se­mi­ty­zmem lub repre­sjami poli­tycz­nymi. May­ero­wie posta­no­wili opuścić Europę przede wszyst­kim w związku z kon­ser­wa­tyw­nym, często wciąż szo­wi­ni­stycz­nym podej­ściem uni­wer­sy­te­tów do kobiet zde­cy­do­wa­nych na poświę­ce­nie się nauce.

Ku roz­cza­ro­wa­niu Marii, w USA wcale nie było pod tym względem wiele lepiej. Przez pierwsze lata, nie­do­świad­czona uczona, w dodatku cudzo­ziemka, Goeppert-Mayer nie mogła znaleźć żadnego odpo­wia­da­ją­cego jej ambicjom sta­no­wi­ska. Sytuacja zmieniła się wraz z triumfem Hitlera w 1933 i masowym exodusem euro­pej­skich pro­fe­so­rów do Ameryki, którzy nie zapo­mnieli o nie­by­wa­łym talencie młodszej kole­żanki. W ten sposób, m.in. dzięki wsta­wien­nic­twu wiel­kiego Enrico Fermiego i Maxa Borna (choć on sam długo bronił się przed emi­gra­cją), znalazła ona angaż w Insty­tu­cie Fizyki Teo­re­tycz­nej przy Uni­wer­sy­te­cie Hopkinsa, pod skrzy­dłami pocho­dzą­cego z Wiednia Karla Herz­felda.

Tak jak dla wielu innych naukow­ców tej epoki, przełom w karierze Marii nastąpił w roku 1939. I nie chodzi tu tylko o wybuch II wojny świa­to­wej. Na kon­fe­ren­cji w Waszyng­to­nie – z udziałem państwa Mayerów – ogło­szono wyniki wie­ko­pom­nego doświad­cze­nia Otto Hahna i Fritza Stras­smanna. Niemcy dokonali wstrzą­sa­ją­cego wyczynu, po raz pierwszy w dziejach roz­sz­cze­pia­jąc jądro uranu. Ich eks­pe­ry­ment polegał na ostrze­la­niu cięż­kiego i nie­sta­bil­nego jądra neu­tro­nami. Pod wpływem tego bom­bar­do­wa­nia, jądro uranu uległo podzia­łowi na dwa lżejsze jądra baru, czemu towa­rzy­szyło wyzwo­le­nie rela­tyw­nie wielkiej energii. Był to ofi­cjalny zwiastun zbli­ża­ją­cego się wyścigu ku bombie atomowej. Do ame­ry­kań­skiego Program Man­hat­tan, do którego zapro­szono więk­szość ucie­ki­nie­rów z Getyngi. W tym – jako jedną z nie­licz­nych kobiet – Marię Goeppert-Mayer. Włączono ją do ekipy Harolda Ureya (którego możecie znać z badań nad powsta­niem życia i głośnego doświad­cze­nia Millera-Ureya), opra­co­wu­ją­cej tech­no­lo­gię roz­dzie­la­nia izotopu Uranu U235 od mniej efek­tyw­nego izotopu U238. Była to praca nie­nor­mo­wana czasowo, pro­wa­dzona nie­za­leż­nie od zwykłych, codzien­nych zajęć. Osta­tecz­nie grupa ta nie osią­gnęła celu, a sku­teczną metodę dyfuzji gazowej zbadał inny zespół. Mimo to, wnioski płynące z tej pracy okazały cenne z punktu widzenia teorii, a sama Maria, jako jeden z liderów swojej grupy, usta­bi­li­zo­wała swoją pozycję w śro­do­wi­sku fizyków.

Cebulowa Madonna z Noblem

Po atakach na Hiro­szimę i Nagasaki, śladem wielu innych współ­twór­ców bomby jądrowej, Niemka złożyła samo­kry­tykę i nie chciała brać dłużej udziału w żadnych woj­sko­wych przed­się­wzię­ciach. Dumny z byłej pod­opiecz­nej musiał być Born, który działał jako aktywny pacy­fi­sta, skła­da­jąc choćby podpis pod listem Göt­tin­ger 18, ape­lu­ją­cym o nie wpro­wa­dza­nie do wypo­sa­że­nia armii RFN tak­tycz­nej broni atomowej. Maria nato­miast posta­no­wiła odpo­ku­to­wać swoje grzechy, lobbując za wyko­rzy­sta­niem energii atomu dla celów poko­jo­wych. Fizyczka szybko zmieniła pra­co­dawcę na świeżo otwarty Instytut Badań Nukle­ar­nych w Chicago. Była już w pełni samo­dziel­nym naukow­cem, deba­tu­ją­cym jak równy z równym z Hansem Bethe, Enrico Fermim czy Edwardem Tellerem – którzy często przy­cho­dzili do niej z różnymi, naj­czę­sciej mate­ma­tycz­nymi pro­ble­mami.

W swoich własnych bada­niach, Goeppert-Mayer zgłę­biała dalej tajniki jądra ato­mo­wego. Szcze­gól­nie inte­re­so­wało ją zagad­nie­nie liczb magicz­nych. Brzmi mistycz­nie, ale chodzi po prostu o opis roz­miesz­cze­nia i zacho­wa­nia cząstek wewnątrz jądra ato­mo­wego. Oczy­wi­ście na prze­ło­mie lat 50. i 60. fizycy dosko­nale znali cha­rak­te­ry­stykę protonów i neu­tro­nów (choć jeszcze czekali na odkrycie kwarków oraz oddzia­ły­wa­nia kolo­ro­wego), ale teo­re­tyczny opis rzą­dzą­cych nimi zależ­no­ściami wciąż stanowił problem. Jeżeli pamię­ta­cie co nieco ze szkol­nych lekcji chemii, to wiecie, że jądro atomowe otaczają powłoki elek­tro­nowe, zawie­ra­jące zawsze bardzo kon­kretne liczby elek­tro­nów. Pierwsza powłoka skrywa tylko 2 elek­trony, druga mak­sy­mal­nie 8, kolejna 18 i tak dalej. Okazuje się, że w przy­padku samego jądra również mani­fe­stują się pewne liczby, naj­chęt­niej przyj­mo­wane przez stabilne pier­wiastki. I tak, atomy zawie­ra­jące 2, 8, 20, 28, 50, 82 bądź 126 protonów lub nukle­onów, są szcze­gól­nie trwałe i trudne do rozbicia.

Rzecz jasna elek­trony nie­spe­cjal­nie przy­po­mi­nają nukleony, niemniej nasza boha­terka również w tym przy­padku założyła ist­nie­nie pewnego rodzaju powłok. I tak jak elek­trony wzbu­dzamy przez odpo­wied­nie popiesz­cze­nie i wrzu­ce­nie na wyższy poziom ener­ge­tyczny, tak też możemy postąpić z samym jądrem atomu. W ten sposób naro­dziła się idea modelu powło­ko­wego, który po dopra­co­wa­niu (wespół z Hansem Jensenem z Heidel­bergu) na swój czas naj­sku­tecz­niej opisywał struk­turę jądra atomu i tłu­ma­czył nie­zwy­kłość liczb magicz­nych. Jako, że nowy schemat przy­wo­dził nie­któ­rym sko­ja­rze­nia z cebulą, jego autorka zyskała wkrótce nie­ty­powy przy­do­mek Cebu­lo­wej Madonny.

Naj­waż­niej­sze jednak, że w 1963 roku badania nad modelem powło­ko­wym przy­nio­sły Marii Goeppert-Mayer nagrodę Nobla. Dokład­nie 60 lat po laurze dla Marii Skło­dow­skiej-Curie, kobieta znów sięgnęła po naj­bar­dziej pre­sti­żowe wyróż­nie­nie w dzie­dzi­nie fizyki.

Upamiętnienie

Maria nie miała okazji poważnie zaist­nieć w masowej pamięci miesz­kań­ców Śląska włą­czo­nego po wojnie do Polski. Zmarła w 1972 roku w San Diego, zosta­wia­jąc po sobie spu­ści­znę bardziej pamię­taną w Stanach Zjed­no­czo­nych niż w miejscu jej uro­dze­nia. Ktoś mógłby powie­dzieć, że przecież uczona została wywie­ziona z Katowic już jako dziecko i nie miała żadnego związku ze swą małą ojczyzną. Jest w tym oczy­wi­ście sporo racji, ale niech nie umkną nam dwa fakty. Noblistka nie byłaby tym kim była, gdyby nie wycho­wa­nie zapew­nione przez rodzinę, od pokoleń należącą do inte­lek­tu­al­nej elity Śląska. Poza tym sama nie uciekała od swego pocho­dze­nia, czynnie wspie­ra­jąc śląskie fundacje.

Oczy­wi­ście trudno żeby Marię Goeppert-Mayer obda­rzano w naszym kraju podobną czcią co Skło­dow­ską. Niemniej, miesz­kańcy Górnego Śląska i okolic powinni kojarzyć sylwetkę jednej z naj­wy­bit­niej­szych Kato­wi­cza­nek, której olbrzy­mia podo­bi­zna zdobi dziś jedną ze ścian budynku Rek­to­ratu Uni­wer­sy­tetu Ślą­skiego.

Tyn tekst to je ino wic. Som niy znom wiela ślun­skiego, a wszyjstko prze­ło­żiła mojo libsta Weronika Cygan.

  • wnerw

    Zapewne jak zwykle ciekawy artykuł, ale pierw­szych parę linijek strasz­nie zmeczylo 🙂

  • Sym­pa­tyczny gorol

    “Po tym kej sie z bombami ciepli Jankesi na Hiro­szima i Nagasaki, wiela uczonych musiało zakryć żdżadła18 w domach, bo niy mogli patrzyć na własno gymba.”

    Przeca to jest abso­lut­nie genialne. 😀

  • Teresa

    Mocno się trzeba nagim­na­sty­ko­wać, żeby prze­czy­tać ze zro­zu­mie­niem, ale tekst jest naprawdę genialny! Nieźlem się ubawiła czytając!

  • arthy

    Trochę ciężko się to czyta, ale… radochy przy tym co niemiara 😀

  • Rab_

    Cie­ka­wostka: kilka kilo­me­trów dalej na Śląsku, dopeł­niacz od bajtel to bajtla, a bajtlik to portfel. Zatem ino jedyn bajtlik nabiera dodat­ko­wego sensu, świad­czą­cego o istot­no­ści kolej­nych pokoleń i inwe­sty­cji w nie 😉

    Rewe­la­cja! Proszę częściej o takie teksty.

  • Greg

    Na wiki piszą, że pocho­dze­nia nie­miec­kiego. Jak to fak­tycz­nie było?
    Była/czuła się bardziej Niemką, czy Polką?

    • https://www.kwantowo.pl/ Adam Adamczyk

      To była abso­lut­nie Niemka, nie­ma­jąca nic wspól­nego z Polską. Jed­no­cze­śnie, tak jak cała jej rodzina, pozo­sta­wała mocno związana z regionem.

  • http://jacek-belof.blogspot.com/ Jacek

    Dobra… a teraz po polsku… prze­brną­łem przez pięć zdań i wymię­kłem… z całym sza­cun­kiem dla kultury i regio­nal­nego folkloru, ale tego się nie da czytać.

  • Jacek

    Witam, fajnie, fajnie, ale nie zakła­da­łem decy­du­jąc się na spon­so­ro­wa­nie strony na Patro­nite, ze będę musiał samo­dziel­nie tłu­ma­czyć teksty :). A tak na serio, to mam prośbę o zamiesz­cze­nie artykułu tak, abym mógł go zro­zu­mieć. Mi jest bliżej do Kaszub, ale jak widać prośbę for­mu­łuję po polsku ponieważ ele­gancko jest wypo­wia­dać się w języku, który znają poten­cjalni odbiorcy mojej wypo­wie­dzi (pomi­ja­jąc fakt ze jedynie wówczas ma to sens :). Pozdra­wiam i z góry dziękuję za zamiesz­cza­nie artykułu po polsku.

    • https://www.kwantowo.pl/ Adam Adamczyk

      “ale jak widać prośbę for­mu­łuję po polsku ponieważ ele­gancko jest wypo­wia­dać się w języku”

      Ale wiedz, że powyższy artykuł pojawił się nie­przy­pad­kowo 1 kwietnia. 🙂 Skoro taki jest głos czy­tel­ni­ków, to podaję link do pier­wo­wzoru tekstu: https://app.box.com/s/72p1zjnld40ywh0bbpwrp42h9h97ayth