Zauważyłem, że w sieci wala się mnóstwo artykułów uświadamiających ludzi w zakresie poprawnej wymowy nazw obcych trunków, potraw, marek i przedsiębiorstw. Pomyślałem więc, że warto również przekonać się, czy dobrze wymawiamy nazwiska zagranicznych uczonych.

Przy­znaję bez bicia, oso­bi­ście uważam się za języ­ko­wego inwalidę, naj­czę­ściej bez­wied­nie spo­lsz­cza­ją­cego co trud­niej­sze słowa lub nazwiska. Ten arty­ku­lik powstał wła­ści­wie na potrzeby własne: chciałem skon­tro­lo­wać czy aby nie popeł­niam zbyt wielu rażących błędów. W końcu, wymie­nione poniżej sylwetki znam głównie dzięki lite­ra­tu­rze i w wielu przy­pad­kach, nigdy nie miałem okazji ich usłyszeć. I praw­do­po­dob­nie, nie jestem pod tym względem osa­mot­niony.

David Atten­bo­ro­ugh
/ Dejwid Aten­bo­roł /

Nie cierpię tego typu końcówek w anglo­ję­zycz­nych słowach. Sku­teczną pod­po­wiedź stanowi nazwa klubu pił­kar­skiego Mid­dles­bro­ugh F.C.

Svante August Arr­he­nius
/ Svant August Arenius /

Jeden z ojców współ­cze­snej chemii. Pocho­dził ze Szwecji, więc wolałem się upewnić.

Henri Becqu­erel
/ Ąri Bekerel /

Nazwisko fran­cu­skiego odkrywcy pro­mie­nio­twór­czo­ści jest o tyle spo­pu­la­ry­zo­wane, że pochodzi od niego nazwa jed­nostki w układzie SI: bekerel.

Felix Bloch
/ Feliks Bloch /

Tu już zaczy­nają się schody, bo choć nazwisko ame­ry­kań­skiego bio­che­mika – Konrada Blocha – będziemy czytać jako “Blocz”, to już nazwisko pocho­dzą­cego ze Szwaj­ca­rii fizyka brzmi nieco inaczej.

Louis de Broglie
/ Lui de Brojl /

Nazwisko odkrywcy falowej natury elek­tronu raczej nie sprawi problemu nikomu zna­ją­cemu język fran­cu­ski. Posłu­chaj jak wymawia to fran­cu­ski narrator.

Saty­en­dra Nath Bose
/ Satjen­dra Nat Bołz /

Hin­du­skiego uczonego koja­rzymy cho­ciażby z kon­den­sa­tem Bosego-Ein­ste­ina oraz z nazwą bozonów – czyli cząstek o spinie cał­ko­wi­tym. Oso­bi­ście jego nazwisko wyma­wia­łem zawsze jako “Boze”. Poprawną wymowę można usłyszeć w tym doku­men­cie.

Augustin Louis Cauchy
/ Augustę Lui Koszi /

Wybitny fran­cu­ski mate­ma­tyk z pierw­szej połowy XIX stulecia.

James Chadwick
/ Dżejms Czedłik /

Odkrywca neutronu posiada i noblista z 1935 roku. Ładnie to wymawia ten jutuber.

Georges Cuvier
/ Żorż Kuwie /

Ojciec pale­on­to­lo­gii przy­po­mina, że w języku fran­cu­skim często nie wyma­wiamy ostat­niej głoski.

Leonard Euler
/ Lieonard Olir /

Legen­darny szwaj­car­ski mate­ma­tyk, autor funkcji beta. Jego nazwisko często wyma­wiamy po prostu jako “Euler”, ale w ory­gi­nale brzmi nieco cie­ka­wiej, co można spraw­dzić na Wiki­pe­dii.

Richard Feynman
/ Riczard Fajnmen /

W sumie proste, a jednak Ame­ry­ka­nie lubią zamie­niać “e” na “a” lub odwrot­nie. Warto posłu­chać jak zapo­wia­dany jest twórca elek­tro­dy­na­miki kwan­to­wej na kon­fe­ren­cji w Uni­wer­sy­te­cie Cornella.

Leon Foucault
/ Leon Fuko /

Każdy kto kojarzy słynne wahadło Foucaulta, powinien wiedzieć jak odczy­tuje się nazwisko jego twórcy.

Murray Gell-Mann
/ Marej Gel-Man /

Jeden z naj­więk­szych fizyków cząstek ele­men­tar­nych. “G” roz­po­czy­na­jące nazwisko nie dawało mi spokoju. Wymowę można usłyszeć podczas kon­fe­ren­cji z okazji 5o-lecia kwarków.

Camillo Golgi
/ Kamillo Goldżi /

Problem z włoskim polega na tym, że nigdy nie wiadomo, które “g” czytać jako “g”, a które jako “dż” (tzn. ja nie mam pojęcia które). Włoch wypowie to tak jak na tym filmie.

Chri­stiaan Huygens
/ Kristian Hojhens /

Bardzo praw­do­po­dobne, że nazwisko wiel­kiego astro­noma wyma­wiasz jako “Hejgens” – i tak też w prze­ka­zach medial­nych nazywany był lądownik badający Tytana. Jednak Holen­drzy wyma­wiają nazwisko swojego rodaka w inny sposób. Prawdę mówiąc nadal nie jestem pewny co usły­sza­łem w tym mate­riale

Irene Joliot-Curie
/ Iren Żolio-Kiri /

Korci aby pierwszy człon nazwiska córki Skło­dow­skiej wymówić jako “Dżoliot”. Francuzi wolą inną wersję.

Gerard Kuiper
/ Dżerard Kaiper /

Na cześć ame­ry­kań­skiego astro­noma nazwano pas trans­nep­tu­no­wych pla­ne­toid. Przy okazji dowiemy się więc jak popraw­nie czytać Pas Kuipera.

Pierre Simon de Laplace
/ Pier Simą de Laplas /

Sylwetka fran­cu­skiego mate­ma­tyka jest chyba tak znana, że z tym nazwi­skiem nikt nie ma kłopotu.

Louis Leakey
/ Luis Liki /

Biolog i pale­on­to­log, który wrzucił pomiędzy Austra­lo­pi­teka i Homo erectusa gatunek Homo habilis. Jego nazwisko dobrze słychać na początku tego filmiku.

Georges Lemaître
/ Żorż Lemetr /

Nazwisko twórcy kon­cep­cji wiel­kiego wybuchu (a wła­ści­wie “pier­wot­nego atomu”), zawsze spra­wiało mi kłopot.  Jak to powinno brzmieć słychać w tym fran­cu­sko­ję­zycz­nym mate­riale.

Albert Michel­son
/ Albert Maj­kel­son /

Wymowa nazwiska współ­au­tora eks­pe­ry­mentu Michel­sona-Morleya, nie powinna budzić żadnych kon­tro­wer­sji – a jednak od kilku osób sły­sza­łem już wersję “Mikelson”. Pod tym linkiem można usłyszeć jak wymawia to Neil deGrasse Tyson.

Jean-Antoine Nollet
/ Żen-Antua Nole /

Fran­cu­ski badacz zjawisk elek­trycz­nych, znów nam przy­po­mina o nie­czy­ta­niu ostat­nich głosek.

Hans Oersted
/ Hans Orsted /

Gdyby pionier badań nad elek­tro­ma­gne­ty­zmem pocho­dził z Niemiec, to pewnie poja­wi­łoby się tu jakieś “sz”. Jednak mamy do czy­nie­nia z Duń­czy­kiem.

Rudolf Peierls
/ Rudolf Paiarls /

Bry­tyj­ski akcent w ame­ry­kań­skim Pro­jek­cie Man­hat­tan. Znów nie wiadomo co z samo­gło­skami.

Arno Penzias
/ Arno Penzies /

Współ­od­krywca mikro­fa­lo­wego pro­mie­nio­wa­nia tła ma dość nie­ty­powe, jak na Ame­ry­ka­nina, nazwisko.

Henri Poincaré
/ Ąri Płankare /

Jedno z tych nazwisk, którego wymowy nigdy nie mogę zapa­mię­tać. Czy skon­flik­to­wany z Ein­ste­inem mate­ma­tyk to “Pąker”? W tym filmiku uczonego wspomina rodowity Francuz.

Carl Sagan
/ Karl Sejgan /

Podobnie jak przy Feyn­ma­nie: każdy zna, każdy słyszał, ale diabeł tkwi w szcze­gó­łach. “Sigan”, “Sagan”, “Sajgan”? W tej kom­pi­la­cji nazwisko astro­noma słyszymy przy­naj­mniej kil­ku­na­sto­krot­nie i mam wrażenie, że za każdym razem brzmi odrobinę inaczej.

Emilio Segrè
/ Emilio Segre /

Ame­ry­ka­nie zapewne odczy­ta­liby nazwisko fizyka jądro­wego jako “Sedżre”. A Włosi? Naj­le­piej słychać to w tym wywia­dzie.

Gerard ’t Hooft
/ Herard T-oft /

Holen­der­skie nazwiska to zło w czystej postaci. Pro­ble­mem jest już samo imię noblisty, które chcia­łoby się odczytać jako “Dżerard”. Odpo­wie­dzi udziela ten wywiad dla TEDx Amster­dam.

Harold Clayton Urey
/ Harold Klejton Jurij /

Krótkie nazwisko odkrywcy deuteru wcale nie jest tak oczy­wi­ste jak się wydaje. Tutaj wymawia to jakaś jutu­berka.

Eugene Wigner
/ Judżin Wigner /

Cie­ka­wiło mnie, czy z pocho­dzą­cego z Węgier fizyka, Ame­ry­ka­nie nie zrobili “Widżnera”. Jak słychać w tym wywia­dzie z Edwardem Tellerem, raczej nie.

Hideki Yukawa
/ Hideki Jukała /

Zawsze wyma­wia­łem nazwisko fizyka, który wpro­wa­dził do nauki mezony, jako “Jukawa”. Zostałem jednak pouczony, że po japońsku brzmia­łoby to inaczej. Naj­le­piej to spraw­dzić w tym filmie doku­men­tal­nym.

John Archi­bald Wheeler
/ Dżon Arczi­bald Łiler /

Wiel­kiego ame­ry­kań­skiego teo­re­tyka można łatwo przy­swoić, przez analogię do słowa “wheel”.

Pieter Zeeman
/ Piter Zejman /

Noblista z Uni­wer­sy­tetu w Lejdzie brzmiałby dobrze jako “Ziman” lub “Ciman”, gdyby nie był Holen­drem.

Anton Zeilin­ger
/ Anton Caij­linga /

Obawiam się, że mój nie­miecki jest zde­cy­do­wa­nie zbyt pry­mi­tywny, żeby popraw­nie wymówić nazwisko austriac­kiego eksperta od splą­ta­nia kwan­to­wego. Naj­le­piej posłu­chać jak przed­sta­wia się sam profesor.

Fritz Zwicky
/ Fric Cwiki /

W porów­na­niu do powyż­szego, nazwisko pioniera badań nad ciemną materią brzmi znacznie prościej.

To byłoby na tyle. Zdaję sobie sprawę, że powyższą notkę należy trak­to­wać raczej w kate­go­rii cie­ka­wostki niż jakiejś instruk­cji bądź poważ­nych rozważań lin­gwi­stycz­nych. W praktyce i tak więk­szość z nas, nawet jeśli nie spo­lsz­cza nazw i nazwisk, to przyj­muje wymowę zaczerp­niętą z angiel­skiego, która przecież nie zawsze odpo­wiada nie­miec­kim, fran­cu­skim, holen­der­skim czy azja­tyc­kim ory­gi­na­łom. Tak czy inaczej, dla wiedzy ogólnej, chyba warto spraw­dzić jak daleko odbie­gamy od pełnej popraw­no­ści.

  • Dominika Kłosin

    Jest jeszcze kwestia Carla Scheele. Na kanale Naukowy Bełkot jest o nim film, a w tym filmie jest wspo­mniane, że jego nazwisko można wmówić na chyba 7 sposobów 🙂

    Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0

  • http://jacek-belof.blogspot.com/ Jacek

    Kiedyś czytałem, to się tyczyło któregoś z krajów skan­dy­naw­skich, że mają głęboko w powa­ża­niu ory­gi­nalną wymowę, tylko obce nazwy wyma­wiają tak jak by prze­czy­tali po swojemu.
    Oso­bi­ście uważam, że powin­ni­smy starać się wypo­wia­dać nazwiska w miarę popraw­nie, ale tez nie ma się co przej­mo­wać ewen­tu­al­nymi błędami, wystar­czy posłu­chać jak nie­któ­rzy kaleczą polskie nazwiska.

    Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0

  • https://wszstk.wordpress.com/ Zacny_Łoś

    Chri­stiaan Huygens — nie­któ­rzy mówią “Chujgens” 😉

    Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0

    • http://www.kwantowo.pl/ Adam Adamczyk

      Jednego jestem pewny po prze­słu­cha­niu wielu warian­tów: Holen­drzy zamie­niają “g” na “h”, co słychać też przy imieniu “Herard”.

      Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0

      • Maddy

        Znam jednego Holendra imieniem Gerarda i on wymawia swoje imię coś jakby “Hijerard” . Nie do powtó­rze­nia, a się starałam.
        Jego kolega “Jeroen” to w wymowie jakby “Hijerun” — znowu zapis nie oddaje tego dźwięku, jak paznok­ciem po szkle. Oni w ogóle wsta­wiają w mowie takie zgrzy­tliwe “h” gdzie popadnie. W zapisie nie ma połowy.

        A Huygens to raczej przez długie “o” — “Cho­oj­gens”.

        Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0

  • Kinga

    łatwiej jest używać forvo np. https://forvo.com/search/huygens/ 🙂

    Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0

  • Marcin Nocoń

    Dodałbym jeszcze, że Langevin to “Lanżwę”

    Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0

  • Paulina Shiro Orszulak

    Ja dość instynk­tow­nie łapię języki, ale muszę przyznać, że z językami skan­dy­naw­skimi zawsze miałam i chyba zawsze będę mieć problem. Niemniej jednak, bardzo ciekawy i nie­ty­powy artykuł, świetnie się bawiłam 🙂 Ten moment kiedy całe życie czytasz błędnie nazwisko “Sagan”… Co za wstyd :’)

    Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0

  • Maddy

    Bawi mnie jak słyszę nie-angiel­skie nazwiska wyma­wiane po angiel­sku, bo to bardziej światowo.
    Bo angiel­ski to już jest w miarę powszech­nie znany na pewnym poziomie wykształ­ce­nia, ale jak brakuje ogólnego oczy­ta­nia i “osłu­cha­nia” to potem “śpiewa Dżo Dejsin”. A za nim “Czarls Aznejwur”. Szkliwo pęka na zębach.

    Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0

  • nonsplit

    Eulera nie czytamy jako Olir, słychać to nawet w podanym przez ciebie nagraniu — jest tam “Ojler”.

    Dobrze gada? Dobre 0 Słabe 0